.webp){kind=logo}
Rusya’da yapay zekânın dava süreçlerinin tüm aşamalarında yardımcı araç olarak kullanılması planlanırken, nihai karar yetkisinin hâkimlerde kalması öngörülüyor. Konseptte yapay zekânın kullanım alanlarının yanı sıra halüsinasyon, veri sızıntısı ve yargı bağımsızlığına ilişkin risklere karşı alınacak önlemler de yer aldı.
2030 yılına kadar Rusya’daki hâkimlerin yüzde 95’inden fazlasının yapay zekâ tabanlı hizmetleri kullanması, yapay zekâ yardımıyla hazırlanan usul belgelerinin oranının ise yüzde 30-50’ye ulaşması öngörülüyor. Bu göstergeler, Rusya Yüksek Mahkemesi Başkanı İgor Krasnov tarafından onaylanan, yargılamada yapay zekâ teknolojilerinin kullanılmasına ilişkin konseptte yer aldı.
Belgede, dava dosyalarıyla çalışmanın tüm aşamalarında, belgelerin sunulmasından mahkeme kararının uygulanmasına ve üst merciler tarafından incelenmesine kadar yapay zekâ kullanılması öngörülüyor. Bununla birlikte nihai karar her zaman insanda kalacak, yapay zekâ ise yardımcı bir işlev üstlenecek. Uygulamanın amaçları arasında adalete erişimin kolaylaştırılması, rutin süreçlerin otomatikleştirilmesi yoluyla iş yükünün azaltılması ve hata sayısının düşürülmesi yer alıyor.
Yapay zekâ dava sürecinin tüm aşamalarında kullanılacak
Yapay zekânın daha belgelerin sunulması aşamasında kullanılması planlanıyor. Sistem, belgelerin eksiksiz olup olmadığını ve gerekliliklere uygunluğunu, dava kategorisini ve görevli mahkemeyi kontrol edebilecek, şekli eksiklikleri tespit edebilecek ve devlet harcını hesaplayabilecek. Ayrıca belirli bir davaya ilişkin karar tahmininde bulunmaksızın, standart dava kategorilerinde muhtemel sonuca yönelik ön değerlendirme yapılması da öngörülüyor.
Davanın mahkemeye ulaşmasının ardından yapay zekâ, davayı kategori ve karmaşıklık düzeyine göre sınıflandırabilecek, materyalleri yapılandırabilecek ve hâkimlerin iş yükü ile uzmanlık alanlarını dikkate alarak davaların hâkimler arasında dağıtılmasına katılabilecek. Duruşmalar sırasında sistemin konuşmaları tanıması, tutanağı otomatik olarak hazırlaması, gerçek zamanlı çeviri sağlaması ve hâkime ilgili hukuk normlarını, içtihatları ve dava materyallerini sunması öngörülüyor.
Yapay zekâ ayrıca tarafların görüşlerini ve delilleri analiz edebilecek, çelişkileri tespit edebilecek, özetler ile olayların kronolojisini oluşturabilecek ve davanın koşullarını dikkate alarak içtihatlarda akıllı arama yapabilecek.
Konseptte ayrıca karar taslağının oluşan içtihattan sapması durumunda, Rusya Yüksek Mahkemesinin yaklaşımları ve benzer davalarda verilen kararlarla karşılaştırma yapılarak hâkimin uyarılması öngörülüyor. Yapay zekâ, davanın koşullarını ve benzer vakalara ilişkin istatistikleri dikkate alarak cezanın belirlenmesinde de yardımcı olabilecek.
Yapay zekânın son olarak, yapılarının ve bazı bölümlerinin oluşturulması, hukuk normlarının metne entegre edilmesi ve metnin hatalara karşı kontrol edilmesi de dahil olmak üzere mahkeme karar taslaklarının hazırlanmasında kullanılması planlanıyor. Sistem, istinaf ve temyiz kararları temelinde kararların değiştirilmesine veya bozulmasına yol açan tekrarlanan nedenleri tespit edebilecek ve içtihatlara ilişkin analitik materyaller hazırlayabilecek.
Halüsinasyon ve veri sızıntısı risklerine karşı önlem
Uygulama aşamalı olarak gerçekleştirilecek. İlk olarak sürecin denetimi ve uygun çözümün seçimi yapılacak, ardından pilot uygulama, sonuçların özel ölçütlere göre değerlendirilmesi ve uygulamanın yaygınlaştırılması aşamalarına geçilecek. Bu çalışmaların koordinasyonu için Rusya Yüksek Mahkemesinde yapay zekâ alanında yargısal yetkinlik merkezi kuruluyor. Hâkimler ile mahkeme personelinin eğitimi V.M. Lebedev adına RGUP bünyesinde gerçekleştirilecek.
Konseptte ayrıca en az altı ayda bir güncellenmesi gereken ayrı bir risk matrisi öngörülüyor. Tehditler arasında modellerin gerçekte var olmayan hukuk normları ve mahkeme kararları üretmesi (halüsinasyon), kişisel verilerin sızdırılması, yargı camiasının direnci, siber saldırılar, eğitim verilerindeki sistematik yanlılık, hâkim bağımsızlığının azalması ve yabancı modellere bağımlılık yer alıyor. Bu risklere karşı korunmak amacıyla kaynaklara bağlantı veren zorunlu RAG mimarisi, sonuçların hâkim tarafından kontrol edilmesi, kapalı sistem ve yerli teknolojilerin kullanılması gibi önlemler öngörülüyor. Yargısal görevlerde kamuya açık yapay zekâ hizmetlerinin kullanılması yasaklanırken modellerin stres testlerine tabi tutulması planlanıyor.
Uygulamanın ilk aşamalarının 2026-2027 yıllarında hayata geçirilmesi planlanıyor. 2026’nın üçüncü çeyreğinde yargısal yetkinlik merkezinin oluşturulması, dördüncü çeyreğinde ise öncelikli yapay zekâ çözümleri ile bunların kullanım senaryolarının belirlenmesi gerekiyor. Bu çözümlerin 2027’nin ilk çeyreğinde pilot olarak uygulanması, ikinci çeyreğinde ise tüm mahkemelerin yargısal yapay zekâ hizmetlerine erişiminin sağlanması planlanıyor.
Rusya Yüksek Mahkemesi, 2030 yılına kadar hâkimlerin yüzde 95’inden fazlasının yapay zekâyı sürekli kullanmasını bekliyor. Hedef göstergeler arasında standart davaların görülme sürelerinin yüzde 20-30 azaltılması, duruşma tutanaklarının en az yüzde 90’ının ve usul belge taslaklarının yüzde 30-50’sinin yapay zekâ yardımıyla hazırlanması da bulunuyor. Konsepte göre bu taslakların en az yüzde 80’inin hâkimler tarafından önemli değişiklikler yapılmadan onaylanması gerekiyor.
Krasnov’dan BRICS ülkelerine ortak etik ilke önerisi
Konsept, Devlet Başkanı Vladimir Putin’in kararnamesiyle onaylanan 2030’a Kadar Yapay Zekânın Geliştirilmesine İlişkin Ulusal Strateji hükümleri dikkate alınarak hazırlandı.
Krasnov, eylül ayında BRICS ülkelerine, karar verme yetkisinin algoritmaya devredilemezliği de dahil olmak üzere yapay zekânın yargı uygulamalarında kullanılmasına ilişkin ortak etik ilkeler oluşturulmasını önermişti. Krasnov’a göre dava hakkında karar verilmesi, delillerin değerlendirilmesi ve hukukun uygulanması olasılığa değil, kanuna ve mesleki deneyime dayanan insan muhakemesi eylemleri olmaya devam ediyor.
Aynı ay Rusya Hukukçular Birliği (AYuR) bünyesinde MGYuA temelinde faaliyet gösteren Hukukçu Blog Yazarları Birliği Başkanı Yelena Grin, hukukçuların yapay zekâ tarafından hazırlanmış bir belgeyle Rusya Yüksek Mahkemesine başvurduğu bir vakayı anlatmıştı. Belgede, Rusya Yüksek Mahkemesi Genel Kurulunun kararlarından birinin 15. maddesine atıf yapılmıştı ancak söz konusu karar toplam 14 maddeden oluşuyordu. Rusya Yüksek Mahkemesi, gerçekte bulunmayan bu maddenin sinir ağı tarafından “uydurulduğunu” tespit etmişti.
