.webp){kind=logo}
Rusya Anayasa Mahkemesi önündeki başvuru, çevrimiçi pazaryerlerinin taklit ürün satışındaki sorumluluğunun sınırlarını ve bu platformlardan beklenen iyi niyet standardını yeniden tartışmaya açtı. Dava, fikri mülkiyet ihlallerine karşı mevcut düzenlemenin yeterli olup olmadığı sorusunu da gündeme taşıdı.
Rusya Anayasa Mahkemesi’nin çevrimiçi pazaryeri (marketplace) üzerinden satılan taklit ürünlerden sorumlu tutulup tutulmaması ve bu sorunla mücadelede iyi niyet standardının ne olması gerektiğine karar vermesi bekleniyor. Dava açık duruşmada ele alındığı için, yargıçlar başvuru sahibi Mir Hobbi şirketinin fikri mülkiyet haklarının ihlali nedeniyle platformlara gönderdiği yaklaşık 15 bin şikâyete ilişkin gerekçeleriyle ilgilendi.
Federasyon Konseyi’nin Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki tam yetkili temsilcisi Senatör Andrey Klişas da çevrimiçi pazaryerlerinin aldığı önlemlerin yetersizliğine ilişkin bu gerekçelendirmeyi “yeterince ikna edici” olarak nitelendirdi. Ancak yetkili temsilciler, yasanın yasa olduğunu, düzenlemenin çevrimiçi pazaryerlerinin karşı karşıya bulunduğu sorunların karmaşıklığıyla uyumlu olduğunu, üstelik yasa koyucunun bu konuyu kısa süre önce ele aldığını belirterek platformları savundu. Yalnızca Rusya Federasyonu Başsavcılığı mevcut uygulamayı eleştirdi.
Davanın çıkış noktası
Çevrimiçi pazaryerlerinin üzerlerinde taklit ürün satılmasından doğan sorumluluğu meselesini Rusya Anayasa Mahkemesi’nin önüne Mir Hobbi Limited Şirketi taşıdı. Söz konusu şirket masa oyunları üretiyor ve satıyor, ayrıca yaklaşık üç yıl önce Wildberries’de birkaç satıcının bu oyunlardan birinin taklit versiyonunu, yani “Mafya. Tüm Aile Toplandı”yı sattığını tespit etti.
İnterfax’ın verdiği habere göre Mir Hobbi, Şubat 2023’te çevrimiçi pazaryerine mahkemeye başvurmadan önce bir ihtar göndererek orijinal olmayan ürünlere erişimin engellenmesini ve tazminat ödenmesini talep etti. Wildberries yanıt vermedi, Mir Hobbi ise platformdan münhasır hakların ihlali nedeniyle 9 milyon ruble tazminat tahsil edilmesi talebiyle mahkemeye başvurdu; uyuşmazlık dosyasındaki belgelere göre oyun kartları daha sonra, Mayıs 2023’te bloke edildi.
Moskova Bölgesi Tahkim Mahkemesi, Mir Hobbi’nin taleplerini reddetti; üst mahkemeler de bu kararı onadı. Mahkemeler, çevrimiçi pazaryerinin malları satmadığına, yalnızca bunların başka kişiler tarafından satılması ve satın alınması için koşullar oluşturduğuna, yani bilgi aracısı sıfatıyla hareket ettiğine ve somut olayda taklit ürün satışının tespit edilmesi hâlinde sorumluluktan kurtulma şartlarını yerine getirdiğine hükmetti. Rusya Federasyonu Medeni Kanunu’nun, bilgi aracısının kendi kaynaklarında fikri hak ihlallerinden doğan sorumluluğunun sınırlarını belirleyen 1253.1. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarına göre bilgi aracısı, özellikle münhasır hakların ihlal edildiğini bilmemesi ve bilmesinin de gerekmemesi ve hak sahibinin başvurusu üzerine “fikri hak ihlalinin sona erdirilmesi için gerekli ve yeterli önlemleri zamanında alması” hâlinde sorumluluktan muaf tutuluyor.
Tarafların hukuki argümanları
Dosyanın Rusya Yüksek Mahkemesi’nin ekonomik uyuşmazlıklara bakan yargı kurulunda görüşülmesi talebinin reddedilmesinin ardından Mir Hobbi, Rusya Anayasa Mahkemesi’ne başvurdu. Şirket, kendi davasında mahkemelerce uygulanan Rusya Federasyonu Medeni Kanunu’nun 1253.1. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarının denetlenmesini istedi. Mir Hobbi’ye göre uygulamada bu hükümler, çevrimiçi pazaryeri sahiplerinin ürünlerin satışına aktif biçimde katılmalarına rağmen bilgi aracısı olarak kabul edilmelerine olanak tanıyor.
Mir Hobbi’nin temsilcisi Arina Vorojeviç, Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki duruşmada çevrimiçi pazaryerlerinin fiili rolünün bilgi aracısı statüsünün sınırlarını aştığını söyledi. Vorojeviç, hukuki örneklerle desteklediği görüşünde, bu platformların satıcılar yerine satış koşullarını belirleyebildiğini, ürün reklamına katıldığını, indirim vererek ürün fiyatını tek taraflı olarak değiştirebildiğini, teslimat ve depolama hizmeti sunduğunu ve taklit ürünler de dâhil olmak üzere ürün satışından doğrudan gelir elde ettiğini anlattı.
Mir Hobbi’nin itiraz konusu hükümlere karşı ikinci argümanı, bunların uygulanma pratiğinin çevrimiçi pazaryerlerine sorumluluktan kurtulma şartlarını yerine getirdiklerini kolayca kanıtlama imkânı vermesi oldu. Vorojeviç, “Mahkemeler, çevrimiçi pazaryeri sahibinin kendi platformunda münhasır hak ihlali olduğunu bilmediğini ya da bilmesinin gerekmediğini ispatlama konusunda son derece düşük bir standarttan hareket ediyor” diye vurguladı. Vorojeviç’in sözlerine göre bunun için satıcıyla yapılan sözleşmeye, satıcının ürün üzerindeki tüm haklara sahip olduğuna dair bir güvence hükmü koymak yeterli oluyor. Fikri hak ihlalinin sona erdirilmesine yönelik önlemlerin zamanında ve yeterli olduğunun ispatı bakımından ise hukukçu, platformun, ihtarın alınmasından aylar sonra, yani mahkeme kararı verilene kadar geçen sürenin sonunda bağlantılar üzerinden taklit ürün kopyalarına erişimi engellemesinin yeterli sayıldığını belirtti.
Şu anda, bilgi aracısının ihtar aldığında hangi önlemleri alması gerektiğine ilişkin açık bir standart bulunmuyor. Bu nedenle çevrimiçi pazaryerleri, hak sahiplerinin başvurularına nasıl yanıt verileceğine ilişkin kuralları kendileri belirlemeye başladı ve inceleme süreleri 40 güne kadar çıkabiliyor.
Vorojeviç, “Bize göre, hak sahibinden gerekçeli bir ihtar geldiğinde çevrimiçi pazaryeri sahipleri derhâl, en geç birkaç gün içinde ilgili ürün kartını bloke etmeli, satıcıdan söz konusu ürünün yasal kökenini doğrulayan bilgileri istemelidir” dedi.
Vorojeviç’e göre çevrimiçi pazaryerleri aynı zamanda gerekli özeni göstermeli ve benzer ihlalleri de önlemelidir. Özel programlar aracılığıyla, hak sahibinin belirli bir satıcıyı yetkili distribütörü olarak göstermediği durumlarda benzer ürün kartlarını bulup bloke etmek mümkündür. Vorojeviç, bunu yapmanın çevrimiçi pazaryeri sahipleri açısından hak sahibine kıyasla ölçüsüz derecede daha kolay olduğunu savundu.
Mahkeme önündeki değerlendirmeler
Federasyon Konseyi’nin Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki tam yetkili temsilcisi Klişas, “Başvuru sahibinin gerekçeleri önemli ölçüde, çevrimiçi pazaryerinin fikri hak ihlalini sona erdirmek için aldığı önlemlerin yetersiz olduğu iddiasına dayanıyor. Şunu söylemek gerekir ki başvuru tarafı bu gerekçelendirmeyi yeterince ikna edici biçimde ortaya koydu” dedi. Ancak Klişas’ın konuşmasından ve yetkili makam temsilcilerinin büyük çoğunluğunun açıklamalarından, itiraz konusu hükümlerin anayasaya aykırı sayılması için bir gerekçe bulunmadığı sonucu çıktı.
Rusya Devlet Başkanı’nın Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki temsilcisi Dmitriy Mezentsev, çevrimiçi pazaryerlerinin ürün satış koşullarını belirlemesinin, satıcılara pazarlama hizmeti ve ödeme kabul hizmeti sunmasının, bu platformların bilgi aracısı olarak değil satıcı olarak değerlendirilmesi gerektiği anlamına gelmediğini söyledi. Tam yetkili temsilci, internetteki aracılık hizmeti uygulamasının satıcılardan gelen ürün kartı yerleştirme taleplerinin otomasyonuna ve işlenmesine dayandığını, bunun da bireysel hukuki inceleme yapılmasını öngörmediğini kaydetti.
Mir Hobbi davasında çevrimiçi pazaryerinin alması gereken önlemlerin yeterliliği konusunda ise hem Klişas hem de Mezentsev, mevcut normatif çerçevenin çağdaş olduğunu ve bilinçli olarak ayrıntılı belirlemeden kaçındığını söyledi. Klişas, “…Yürürlükteki hukuki düzenleme, internet servislerinin işleyiş modellerinin çeşitliliği nedeniyle bu tür önlemlerin tüketici bir listesini öngörmüyor” hatırlatmasında bulundu. Mezentsev’in vurguladığı üzere, 31 Temmuz 2025 tarihli ve 289 sayılı Federal Yasa (289-FZ) olan platform ekonomisi yasası da 2026 sonbaharında yürürlüğe girecek olmasına rağmen çevrimiçi pazaryerlerinin sorumluluğunun kapsamı konusunda ek bir düzenleme getirmiyor. Mezentsev, kendi sözlerine göre, yasanın hazırlanması sırasında çevrimiçi pazaryerlerinin satıcıların ürünler üzerindeki münhasır haklarına yönelik denetiminin sıkılaştırılmasının yerinde olmayacağı sonucuna haklı olarak varıldığını belirtti.
Mezentsev, etkili bir otomatik denetim sistemi kurmanın “mümkün görünmediğini” söyledi. Platformlarda yüz binlerce ürün bulunduğunu, bunlara ilişkin münhasır hakların farklı şekillerde düzenlenebildiğini ve yurt dışında akdedilenler de dâhil lisans sözleşmeleriyle teyit edilebildiğini belirten Mezentsev, Rusya Federasyonu Medeni Kanunu hükümlerinin, çevrimiçi pazaryerinin de kusuru bulunması hâlinde müteselsil sorumluluk kurallarının uygulanmasını yasaklamadığını, ancak bilgi aracısının iyi niyetli olup olmadığı meselesinin tüm koşullar dikkate alınarak her somut olayda mahkeme tarafından karara bağlanması gerektiğini ifade etti.
Hükümetin Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki vekâleten tam yetkili temsilcisi Pavel Stepanov da çevrimiçi pazaryerlerinin hak sahiplerinin taleplerine hızlı yanıt verme meselesine değindi. Stepanov, platformların temkinli davranmasının, hak sahibi olmayan kişilerin talepte bulunduğu patent trollüğü riskiyle bağlantılı olduğunu ve bu konuda Federal Antitekel Servisi’nin tutumuna dayandığını belirtti.
Ancak Mir Hobbi tamamen desteksiz kalmadı. Başvuru sahibi, Rusya Federasyonu Başsavcılığı’ndan destek gördü. Kurumun Rusya Anayasa Mahkemesi’ndeki tam yetkili temsilcisi Artur Zavalunov, çevrimiçi pazaryerlerinin faaliyetleriyle bağlantılı olarak ihlal edilen fikri hakların korunması mekanizması ve bu ihlallerden doğan sorumluluk konusunda, bunların bilgi aracısı sayılma ölçütleri de dâhil olmak üzere bir belirsizlik bulunduğunu belirtti.
